WYKŁAD prof. ROMANA VASYLYKA (ASP, Lwów) - podsumowanie

Tematem tegorocznego pleneru była Bogurodzica. Przy okazji warto zaznaczyć, że pierwsze warsztaty, które odbyły się przed rokiem w tym samym czasie i miejscu, były poświęcone Naszemu Zbawicielowi Jezusowi Chrystusowi. Dla uczestników – malarzy ikon miało to wymiar symboliczny, bo zgodnie z apokryficznymi przekazami, pierwszą ikoną była ikona Jezusa Chrystusa – Niebiański obraz „Nerukotwornyj” (nie wykonany ręką człowieka), który powstał jeszcze za czasów nauczania Jezusa i został przez samego Zbawiciela podarowany władcy Edessy Agaru Uchapu II. Natomiast pierwszy, historycznie potwierdzony, wizerunek Bogurodzicy powstał w II wieku. Rozwój malarstwa ikonowego, zwłaszcza przedstawień Bogurodzicy, zaczął się w czasach Konstantyna Wielkiego. Edykt Mediolański w 313 roku zalegalizował chrześcijaństwo, co zaowocowało budową licznych świątyń i adekwatnie, prowadziło do rozwoju ikonografii. Szczególne znaczenie dla rozpowszechnienia ikonograficznych wizerunków Bogurodzicy miał II Powszechny Sobór w Efesie w 431 r., na którym został przyjęty dogmat, że Przenajświętsza Maryja jest Matką Boga – Teotokos. W pierwszych wiekach chrześcijaństwa powstały typy ikon Bogurodzicy, które z czasem się upowszechniły. Każdy sposób przedstawienia ikony miał pewien teologiczny sens. To wówczas powstały wzorniki ikon, przedstawiających sceny z życia Przenajświętszej Bogurodzicy.

Analizując tradycję ikonopisania, można wskazać trzy kierunki, którymi podążali artyści: bezpośrednie naśladowanie istniejących wzorów lub z uwzględnieniem obowiązujących kanonów ich własna interpretacja, czy wreszcie potraktowanie w swobodny sposób formy, odzieży, krajobrazu. Uczestnicy warsztatów w Nowicy starali się w swych pracach kontynuować dorobek poprzedników. Wśród prezentowanych prac należy wskazać przykłady inspiracji ikonami ludowymi, które zostały wykonane przy zastosowaniu współczesnych form wyrazu artystycznego. W trakcie warsztatów powstały ikony świątecznego cyklu poświęcone Bogurodzicy, poczynając od ikony „Narodzenie Bogurodzicy” (Kostantyn Markowycz), poprzez ”Zwiastowanie” (Majka Podleśna, Dorota Straszewska, Ewa Pikul, Cecylia Szala) oraz ciekawą, zwracającą uwagę odważnym sposobem przedstawienia „Boże Narodzenie” (Luba Jackiw). Świąteczny cykl kończą dwie ikony „Zaśnięcie Bogurodzicy” (Joanna Zabagło, Ewa Gadnicka-Włodarczyk). Do tematycznych ikon można także zaliczyć ikony „Święta Rodzina” i „Św. Łukasz malujący Bogurodzicę” (Kostantyn Markowycz) - ikona ta stała się symbolem warsztatów. Szereg ikon Bogurodzicy zostało poświęconych tematyce męki Pańskiej. Są to „Nie płacz po Mnie Matko” (Bogusław Andres), „Matka Boska Bolesna” (Joanna Zabagło i Urszula Żakowska).

Większość dzieł wykonano podczas warsztatów na podstawie istniejących typów ikon, również ikon cudotwornych. Są to ikony „Matka Boska Wcielenie” (Orest Rabyk, Małgorzata Klockowska). Kilka ikon poświęcono tematyce „Hodegetria” (o. Jacek Wróbel SJ, Andrij Wynnyczok), „Matka Boska Chełmska” (Ihor Kisteczok), „Matka Boska Niewiędnący Kwiat” (Olga Krawczenko), „Matka Boska Słodki Pocałunek” (Bogusław Andres). Reprezentowana jest także ikona Przenajświętszej Bogurodzicy, która jest fragmentem molebnego rzędu (Gabriela Janik). Część uczestników poświęciła swoje prace tematyce „Eleusa” (Andrij Wynnyczok i Luba Jackiw). Do tej grupy należą także ikony, odwołujące się do popularnych przedstawień: „Matka Boska Poczajowska” (Orest Rabyk), „Matka Boska Dońska” (Gabriela Janik), „Matka Boska Igorska” (Roman Wasylyk), a także dwie ikony „Matki Boskiej Korsuńskiej” (Majka Podleśna, Roman Wasylyk). Interesująco została zaprezentowana Przenajświętsza Bogurodzica przez Olgę Krawczenko oraz Ihora Kisteczoka, - w pierwszym wypadku autorka nawiązała do twórczości ludowych mistrzów przedstawiając Bogurodzicę Opiekunkę jako Matkę Miłosierdzia, a wariant Igora Kisteczoka to Przenajświętsza Bogurodzica Pokrow (Opieki), która otacza opieką Nowicę z kaplicą Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy. Uwagę zwraca również ikona Ulany Tomkewycz „Ukoronowanie Bogurodzicy”, gdzie w pasku, w dolnej części ikony, umieszczona jest panorama Nowicy.

Warto podkreślić, że nowickie warsztaty były bogate również w inne ważne przedsięwzięcia. Dzień zaczynał się i kończył wspólną modlitwą w kaplicy. Kapelani - księża Stefan Batruch i Jan Pipka codziennie prowadzili rekolekcje oraz rozważania na temat Przenajświętszej Bogurodzicy. Pracy malarzy towarzyszyły konferencje i dyskusje w których brali udział wybitni historycy sztuki i znawcy teologii. Udział w nowickich warsztatach, w zgodnej opinii uczestników, pozwala poznać wybitnych przedstawicieli różnych szkół i warsztatów, przedyskutować techniczno-technologiczne zagadnienia, ale przede wszystkim głębiej wniknąć w sens ikony oraz lepiej zrozumieć jej znaczenie w liturgicznym aspekcie. Wreszcie spotkania w Nowicy pozwoliły nam, Ukraińcom i Polakom, lepiej poznać się nawzajem, a wszystko to dzięki ikonie.